Andy Rutledge là một nhiếp ảnh gia phương Tây và là một người chơi bonsai. Bởi thế cách giải thích của ông là dễ tiếp thu cho một lĩnh vực được người Nhật tinh chỉnh tới mức tinh tế và khó học đối với những người hiện đại.Bài viết và hình ảnh của Andy Rutledge.
Có thể bạn sẽ bối rối và cảm thấy khó hiểu khi sa vào một mớ những quy tắc, quy ước trong trưng bày bonsai. Nó khiến cho một số người bỏ cuộc và…tự trưng bày bonsai theo cách của riêng họ!
Nhưng nếu nhìn từ góc độ tư duy logic, có thể mọi việc sẽ dễ dàng hơn. Hãy thử tưởng tượng bạn có 3 thứ để trưng bày thông dụng nhất: 1 ngọn núi, một cái cây và một đám cỏ. Bạn sẽ sắp xếp chúng ra sao?

Hãy thử tưởng tượng bạn thấy chúng ra sao trong tự nhiên? Tất nhiên rồi, gần bạn nhất sẽ là hoa cỏ, tiếp theo là cái cây, và bởi vì nếu đứng quá gần cây thì bạn sẽ không thấy toàn bộ nó nên thường đứng xa vài mét để chụp hình. Cuối cùng là một ngọn núi ở rất xa.
Dưới đây là thứ tự những gì bạn thường thấy:

Đó là một phối cảnh chung, bây giờ hãy thử áp dụng vào cách trưng bày của bạn. Liệu người xem có thể đứng trước tác phẩm của bạn (ở đây tác phẩm bao gồm phụ kiện, cây và tranh) và tưởng tượng ra một khung cảnh thiên nhiên tương tự?
Liệu hình dưới có thể là một cách sắp đặt tốt?

Chắc chắn là không rồi, mặc dù cây ở giữa, nhưng nó quá xa và nhìn như là cao hơn núi. Hoặc cách sắp xếp dưới đây có tốt không?

Cũng không, lần này là hoa ở quá xa, và xa như vậy thì thường không thấy những chi tiết nhỏ mà nó chỉ còn là 1 chấm màu trên bức tranh mà thôi. Bố cục chặt chẽ về mặt logic sẽ phải là như hình dưới:

Thứ tự là như vậy, tiếp theo sẽ cần cân nhắc khoảng cách giữa các vật thể như thế nào là hợp lý (hoa ở gần cây và cây cách núi rất xa), và độ cao của chúng nữa (hoa trên mặt đất, cây cao, núi rất cao và rất xa). Những yếu tố này sẽ được cân nhắc một cách tương đối hơn là theo đúng nghĩa đen, nó phụ thuộc vào trình độ thẩm mỹ của người sắp đặt (như kiểu người Nhật vẫn dạy học trò: “như thế này, như thế này là vừa”). Ví dụ, cây được thể hiện là cao hơn hoa nên nó thường được đặt trên một chiếc kệ. Núi khó được đưa vào trình bày tác phẩm nên thường được thay thế bởi 1 bức tranh treo trên tường để gợi ý rằng đây là một yếu tố ở phía xa. Cây hoa nên ở trong một chậu đơn giản, trên 1 cái kệ đơn giản (thường là 1 miếng gỗ mỏng, để thẳng cây trên sàn luôn tạo ra một ấn tượng bừa bãi và thiếu trang trọng)
Sau những điều được khuyến khích như ở trên, bạn có thể trưng bày tác phẩm thế này:

Bây giờ, tại sao không thử sáng tạo 1 cách sắp đặt mới kiểu như này:

Nhìn nó hoàn toàn “hợp quy tắc”, nhưng nó cân xứng một cách nhân tạo. Tác phẩm bonsai nên trưng bày cân xứng theo cách tương đối dựa vào độ gần xa, đậm nhạt. Như trong 1 bài viết khác về sự cân bằng trong trưng bày của Carl Bergstrom, thường thì bức tranh là 1 cái trục của cân, và hoa và cây ở 2 bên, cây nặng hơn nên ở gần trục, hoa nhẹ hơn nên ở xa trục, vì thế mà cân bằng.
Vậy nếu sắp xếp như hình dưới đây thì sao?

Nhìn có cảm giác như núi và hoa đối xứng nhau qua trục là cái cây, điều này là nên tránh. Thiên nhiên vốn là “rối loạn một cách có trật tự”. Vì vậy, cuối cùng thì cách trưng bày dưới đây sẽ là khá tự nhiên và gợi cảm.

Hãy lưu ý tới hình dạng không đều của cây nhỏ phụ kiện, tới cách mà cây phụ kiện đặt không cùng một khoảng cách tới tâm cuộn, tới cách mà tán cây nhẹ nhàng chạm vào bức tranh. Cách trưng bày này có trật tự nhưng không máy móc, khuôn khổ quá mức.
Bây giờ, thử tưởng tượng bạn có 1 cây tùng có dáng treo trên vách núi, và 1 viên đá cảnh (suiseki). Hoặc nếu bạn có 1 cây bonsai với tán lá xếp tầng kiểu cổ điển trang nghiêm chứ không phải một cây “tàn thiên nhiên” như trên. Hoặc bạn không có bức tranh hình núi mà có 1 bức hình cành đào? Chắc chắn bạn sẽ phải động não rất nhiều để kể ra một câu chuyện hợp lý. Đúng vậy, tất cả mọi nỗ lực trong bonsai là nhằm kể cho người xem một câu chuyện. Câu chuyện đó được bắt đầu viết dựa trên những nguyên tắc cơ bản kể trên :)

Tác giả Andy Rutledge